لایف سټایل
معنی: ژوندانه، د ژوند طریقه، د ژوند ډول
مثال: هغه د روغ ژوندانه لایف سټایل لري.
ژباړه: هغه د روغ ژوندانه طریقه لري.

environments
انګلیسي: environments
پښتو: چاپېریالونه، چاپېریالونه، محیطونه
بېلګه: Different animals thrive in different environments.
مختلفې ژوې په مختلفو چاپېریالونو کې وده کوي.

by chance
په تصادفي ډول
په اتوپي ډول
په ناڅاپي ډول
په اتفاقي ډول

خپلواني ونه
خپلواني شجره

توضیح:
دا د یوې کورنۍ د ټولو غړو یوه ډیاګرام یا نقشه ده چې د کورنۍ د اړیکو (لکه مور، پلار، اولادونه، نیکونه، او نور خپلوان) ښکاره کوي. دا د نسلونو په ترتیب سره جوړه شوې وي.

مثال:

• زه د خپلې کورنۍ خپلواني ونه جوړه کړې ده.
• هغه د خپل پلار د کورنۍ خپلواني شجره وڅېړله.

جینونه
د جینونو تعریف:
جینونه د ژوندیو موجوداتو (لکه انسانانو، حیواناتو او نباتاتو) په وراثتي موادو (DNA) کې دودیزې واحدونه دي چې د یوې ځانګړې ځانګړتیا یا فعالیت لپاره مسؤل دي. دوی د پروټینونو د جوړولو لارښوونې لري، کوم چې د بدن د جوړښت، فعالیت او تنظم لپاره اړین دي.

د جینونو رول:

• وراثت: جینونه د والدینو څخه اولادونو ته لیږدول کېږي او د ځانګړو صفاتو (لکه د سترګو رنګ، قد، او د ناروغیو احتمال) لامل ګرځي.
• پروټین جوړول: جینونه د DNA په بڼه معلومات لري چې د RNA او وروسته د پروټینونو د سنتېز لپاره کارول کېږي.
• تنظم: جینونه د بدن د ودې، تکامل او بیولوژیکي پروسو د کنټرول لپاره مهم دي.

مثالونه:

• د انسان په جینوم کې شاوخوا ۲۰،۰۰۰ څخه تر ۲۵،۰۰۰ جینونه شتون لري.
• د جینونو بدلونونه (موټیشن) کولی شي ناروغۍ لکه سرطان، ډایابېټس، او قلبي ناروغۍ رامنځته کړي.

په ژبه کې کارول:

• "د هغه د سترګو رنګ د جینونو له امله دی."
• "علماء د نباتاتو جینونه مطالعه کوي ترڅو د کرنې حاصل ډیر کړي."

مربوط اصطلاحات:

• جینوم: د یو موجود ټول وراثتي مواد.
• DNA: د جینونو کیمیاوي جوړښت.
• کروموزوم: د DNA او پروټینونو ساختار چې جینونه لري.

افزوده شوی
معنی: زیات شوی، ډیر شوی، وده موندلې
مثال: د کرنیزو محصولاتو تولید افزایش موندلی دی.
مترادف: زیات شوی، ستر شوی، وده کړی

کينسرونه (Kansarūna)
معنی: د بدن د مختلفو حجرو غیر معمولي وده چې د سرطان ناروغۍ لامل ګرځي.
مثال: د سږو، سينې، او پوستکي کينسرونه ډير عام دي.
متضاد: روغتيا، سلامتي

سرطانونو د زیاتوالي خطر

جینیاتي

معنی:
جینیاتي د "جین" یا "جینټیک" سره اړوند؛ هغه څه چې د جینونو، کوروموزومونو، یا د ارثي ځانګړنو په اړه وي.

مثال:

• د جینیاتي توپیرونو له امله ځینې ناروغۍ له پلار او مور څخه اولاد ته لیږدول کېږي.
• جینیاتي مطالعې وښودل چې دا خاصه ځانګړنه په کورنۍ کې ارثي ده.

مترادف:
وراثتي، ارثي، جیني

متضاد:
اکتسابي، چاپېریالي

جینټیکس
د جینټیکس تعریف:
جینټیکس د بیولوژي هغه څانګه ده چې د ارثي ځانګړنو، د ژوندیو موجوداتو ترمنځ د توپیرونو او د دې ځانګړنو د یو نسل څخه بل نسل ته د لېږد څېړنه کوي. دا پوهه د جینونو، کروموزومونو، DNA او د هغوی د فعالیتونو په اړه مطالعه کوي.

د جینټیکس اړینې برخې:
۱. مېنډیلیان جینټیکس – د ارثي ځانګړنو د لېږد قوانین.
۲. مالیکولي جینټیکس – د DNA او RNA په کچه د جینونو ساختمان او دندې.
۳. بشري جینټیکس – د انسانانو په نسلونو کې د ناروغیو او ځانګړنو مطالعه.
۴. پوپولیشن جینټیکس – د یوې ټولنې په کچه د جینونو د توپیرونو تحلیل.

د جینټیکس کارېدنه:

• د ناروغیو د تشخیص او درملنې لپاره (لکه جیني ناروغۍ).
• د کرنې په برخه کې د غوره محصولاتو رامنځته کول.
• د جنیني توپیرونو مطالعه.

مهم اصطلاحات:

• جین – د DNA هغه برخه چې یوه ځانګړنه کنټرولوي.
• الیلی – د یوه جین بېلابېل بڼې.
• ډومینینټ – هغه الیل چې خپل ځانګړنه څرګندوي.
• ریسسیو – هغه الیل چې په شتون کې د ډومینینټ الیل له امله پټ پاتې کېږي.