خپلواني ونه
خپلواني شجره

توضیح:
دا د یوې کورنۍ د ټولو غړو یوه ډیاګرام یا نقشه ده چې د کورنۍ د اړیکو (لکه مور، پلار، اولادونه، نیکونه، او نور خپلوان) ښکاره کوي. دا د نسلونو په ترتیب سره جوړه شوې وي.

مثال:

• زه د خپلې کورنۍ خپلواني ونه جوړه کړې ده.
• هغه د خپل پلار د کورنۍ خپلواني شجره وڅېړله.

جینونه
د جینونو تعریف:
جینونه د ژوندیو موجوداتو (لکه انسانانو، حیواناتو او نباتاتو) په وراثتي موادو (DNA) کې دودیزې واحدونه دي چې د یوې ځانګړې ځانګړتیا یا فعالیت لپاره مسؤل دي. دوی د پروټینونو د جوړولو لارښوونې لري، کوم چې د بدن د جوړښت، فعالیت او تنظم لپاره اړین دي.

د جینونو رول:

• وراثت: جینونه د والدینو څخه اولادونو ته لیږدول کېږي او د ځانګړو صفاتو (لکه د سترګو رنګ، قد، او د ناروغیو احتمال) لامل ګرځي.
• پروټین جوړول: جینونه د DNA په بڼه معلومات لري چې د RNA او وروسته د پروټینونو د سنتېز لپاره کارول کېږي.
• تنظم: جینونه د بدن د ودې، تکامل او بیولوژیکي پروسو د کنټرول لپاره مهم دي.

مثالونه:

• د انسان په جینوم کې شاوخوا ۲۰،۰۰۰ څخه تر ۲۵،۰۰۰ جینونه شتون لري.
• د جینونو بدلونونه (موټیشن) کولی شي ناروغۍ لکه سرطان، ډایابېټس، او قلبي ناروغۍ رامنځته کړي.

په ژبه کې کارول:

• "د هغه د سترګو رنګ د جینونو له امله دی."
• "علماء د نباتاتو جینونه مطالعه کوي ترڅو د کرنې حاصل ډیر کړي."

مربوط اصطلاحات:

• جینوم: د یو موجود ټول وراثتي مواد.
• DNA: د جینونو کیمیاوي جوړښت.
• کروموزوم: د DNA او پروټینونو ساختار چې جینونه لري.

افزوده شوی
معنی: زیات شوی، ډیر شوی، وده موندلې
مثال: د کرنیزو محصولاتو تولید افزایش موندلی دی.
مترادف: زیات شوی، ستر شوی، وده کړی

کينسرونه (Kansarūna)
معنی: د بدن د مختلفو حجرو غیر معمولي وده چې د سرطان ناروغۍ لامل ګرځي.
مثال: د سږو، سينې، او پوستکي کينسرونه ډير عام دي.
متضاد: روغتيا، سلامتي

سرطانونو د زیاتوالي خطر

جینیاتي

معنی:
جینیاتي د "جین" یا "جینټیک" سره اړوند؛ هغه څه چې د جینونو، کوروموزومونو، یا د ارثي ځانګړنو په اړه وي.

مثال:

• د جینیاتي توپیرونو له امله ځینې ناروغۍ له پلار او مور څخه اولاد ته لیږدول کېږي.
• جینیاتي مطالعې وښودل چې دا خاصه ځانګړنه په کورنۍ کې ارثي ده.

مترادف:
وراثتي، ارثي، جیني

متضاد:
اکتسابي، چاپېریالي

جینټیکس
د جینټیکس تعریف:
جینټیکس د بیولوژي هغه څانګه ده چې د ارثي ځانګړنو، د ژوندیو موجوداتو ترمنځ د توپیرونو او د دې ځانګړنو د یو نسل څخه بل نسل ته د لېږد څېړنه کوي. دا پوهه د جینونو، کروموزومونو، DNA او د هغوی د فعالیتونو په اړه مطالعه کوي.

د جینټیکس اړینې برخې:
۱. مېنډیلیان جینټیکس – د ارثي ځانګړنو د لېږد قوانین.
۲. مالیکولي جینټیکس – د DNA او RNA په کچه د جینونو ساختمان او دندې.
۳. بشري جینټیکس – د انسانانو په نسلونو کې د ناروغیو او ځانګړنو مطالعه.
۴. پوپولیشن جینټیکس – د یوې ټولنې په کچه د جینونو د توپیرونو تحلیل.

د جینټیکس کارېدنه:

• د ناروغیو د تشخیص او درملنې لپاره (لکه جیني ناروغۍ).
• د کرنې په برخه کې د غوره محصولاتو رامنځته کول.
• د جنیني توپیرونو مطالعه.

مهم اصطلاحات:

• جین – د DNA هغه برخه چې یوه ځانګړنه کنټرولوي.
• الیلی – د یوه جین بېلابېل بڼې.
• ډومینینټ – هغه الیل چې خپل ځانګړنه څرګندوي.
• ریسسیو – هغه الیل چې په شتون کې د ډومینینټ الیل له امله پټ پاتې کېږي.

ژنټیک
د ژنټیک پوهې پورې اړوند
د وراثت او جینونو سره تړلی

مېرمن حميدي

Ms.
مېرمن
(مېرمن) - د ښځو لپاره د احترام وړ لقب، چې د واده شوې یا غیر واده شوې ښځې لپاره کارول کېږي.